Exame na Mão

Funções seno e cosseno: gráfico, periodicidade e estudo

WangaVamos com calma: primeiro a ideia, depois os exemplos. Lê com atenção e experimenta por tua conta.
Sai no exame
Verificado por IA

Esta explicação foi escrita e verificada por IA a partir de fontes indicadas. Pode conter erros.

11ª e 12ª classe

Antes de começar, revê: Redução ao 1º quadrante e valores notáveis

As funções y=sen⁡xy igual a sen ⁡ x e y=cos⁡xy igual a cosseno ⁡ x têm domínio RR, contradomínio [−1;1]menos 1 ; 1 e período 2π2 pi. O gráfico de uma onda repete-se a cada 2π2 pi e o cosseno obtém-se deslocando o seno π2pi sobre 2 para a esquerda.

Objectivos

  • O aluno deve ser capaz de representar graficamente as funções sen⁡xsen ⁡ x e cos⁡xcosseno ⁡ x num período e prolongar o gráfico por periodicidade.
  • O aluno deve ser capaz de indicar o domínio, o contradomínio, o período, a paridade, os zeros, o sinal e a monotonia de sen⁡xsen ⁡ x e cos⁡xcosseno ⁡ x.
  • O aluno deve ser capaz de usar a periodicidade e a paridade para calcular valores e de determinar o contradomínio de expressões simples com seno ou cosseno.

Explicação

Quando se mede um ângulo em radianos, a cada número real xx corresponde um único ponto no círculo trigonométrico. A ordenada desse ponto é sen⁡xsen ⁡ x e a abcissa é cos⁡xcosseno ⁡ x. Por isso, f(x)=sen⁡xf x igual a sen ⁡ x e g(x)=cos⁡xg x igual a cosseno ⁡ x são funções reais de variável real.

Domínio e contradomínio. Qualquer número real pode ser um ângulo, logo D=RD igual a R. Como o ponto está no círculo de raio 1, as coordenadas ficam entre −1menos 1 e 11, extremos incluídos. Assim, D′=[−1;1]D linha igual a menos 1 ; 1 para as duas funções, e o valor máximo é 11 e o mínimo é −1menos 1.

Periodicidade. Dar uma volta completa (2π2 pi rad) leva ao mesmo ponto do círculo. Então, para todo o x∈Rx pertence a R, sen⁡(x+2π)=sen⁡xsen ⁡ x mais 2 pi igual a sen ⁡ x e cos⁡(x+2π)=cos⁡xcosseno ⁡ x mais 2 pi igual a cosseno ⁡ x. O período (o menor intervalo que se repete) é 2π2 pi. Por isso, basta desenhar o gráfico em [0;2π]0 ; 2 pi e repeti-lo para a esquerda e para a direita.

Estudo em [0;2π]0 ; 2 pi.

  • Seno: zeros em 00, πpi, 2π2 pi; positivo em ]0;π[0 ; pi, negativo em ]π;2π[pi ; 2 pi; crescente em [0;π2]0 ; pi sobre 2 e [3π2;2π]3 pi sobre 2 ; 2 pi, decrescente em [π2;3π2]pi sobre 2 ; 3 pi sobre 2. O máximo 11 ocorre em π2pi sobre 2 e o mínimo −1menos 1 em 3π23 pi sobre 2.
  • Cosseno: zeros em π2pi sobre 2 e 3π23 pi sobre 2; positivo em [0;π2[0 ; pi sobre 2 e ]3π2;2π]3 pi sobre 2 ; 2 pi, negativo em ]π2;3π2[pi sobre 2 ; 3 pi sobre 2; decrescente em [0;π]0 ; pi, crescente em [π;2π]pi ; 2 pi. O máximo 11 ocorre em 00 e em 2π2 pi e o mínimo −1menos 1 em πpi.

Em todo o RR, os zeros são x=kπx igual a k pi para o seno e x=π2+kπx igual a pi sobre 2 mais k pi para o cosseno, com k∈Zk pertence a Z.

Paridade. O seno é ímpar: sen⁡(−x)=−sen⁡xsen ⁡ menos x igual a menos sen ⁡ x, e o seu gráfico é simétrico em relação à origem. O cosseno é par: cos⁡(−x)=cos⁡xcosseno ⁡ menos x igual a cosseno ⁡ x, e o seu gráfico é simétrico em relação ao eixo das ordenadas.

Relação entre os gráficos. As duas curvas têm a mesma forma. O gráfico do cosseno obtém-se deslocando o do seno π2pi sobre 2 unidades para a esquerda.

Os coeficientes AA, aa, bb e BB em y=Asen⁡(ax+b)+By igual a A sen ⁡ a x mais b mais B (amplitude, período, deslocamentos) estudam-se na ficha seguinte. Antes disso, domina bem estas duas funções-base.

Fórmulas

sen⁡(x+2π)=sen⁡xcos⁡(x+2π)=cos⁡xsen ⁡ x mais 2 pi igual a sen ⁡ x cosseno ⁡ x mais 2 pi igual a cosseno ⁡ x
Periodicidade: xx é o ângulo em radianos e 2π2 pi é o período das duas funções. Em geral, sen⁡(x+2kπ)=sen⁡xsen ⁡ x mais 2 k pi igual a sen ⁡ x. Unidades: radianos Condições: Válido para todo o x∈Rx pertence a R e k∈Zk pertence a Z.
−1≤sen⁡x≤1−1≤cos⁡x≤1menos 1 menor ou igual a sen ⁡ x menor ou igual a 1 menos 1 menor ou igual a cosseno ⁡ x menor ou igual a 1
Limites do contradomínio: D′=[−1;1]D linha igual a menos 1 ; 1. Condições: Válido para todo o x∈Rx pertence a R.
sen⁡(−x)=−sen⁡xcos⁡(−x)=cos⁡xsen ⁡ menos x igual a menos sen ⁡ x cosseno ⁡ menos x igual a cosseno ⁡ x
Paridade: o seno é função ímpar e o cosseno é função par. Condições: Válido para todo o x∈Rx pertence a R.
sen⁡x=0  ⟺  x=kπcos⁡x=0  ⟺  x=π2+kπsen ⁡ x igual a 0 ⟺ x igual a k pi cosseno ⁡ x igual a 0 ⟺ x igual a pi sobre 2 mais k pi
Zeros das funções seno e cosseno. Unidades: radianos Condições: k∈Zk pertence a Z.
cos⁡x=sen⁡(x+π2)cosseno ⁡ x igual a sen ⁡ x mais pi sobre 2
O gráfico do cosseno é o do seno deslocado π2pi sobre 2 para a esquerda. Unidades: radianos Condições: Válido para todo o x∈Rx pertence a R.

Regras

  • O domínio de sen⁡xsen ⁡ x e de cos⁡xcosseno ⁡ x é RR e o contradomínio é [−1;1]menos 1 ; 1.
  • O período das duas funções é 2π2 pi: o gráfico repete-se a cada 2π2 pi.
  • O seno é ímpar (gráfico simétrico em relação à origem); o cosseno é par (gráfico simétrico em relação ao eixo OyO y).
  • Para calcular o seno ou o cosseno de um ângulo grande, subtraem-se voltas completas de 2π2 pi e depois reduz-se ao 1º quadrante, se necessário.
  • Para o contradomínio de uma expressão, parte-se de −1≤sen⁡x≤1menos 1 menor ou igual a sen ⁡ x menor ou igual a 1 (ou do cosseno) e aplicam-se as mesmas operações aos três membros.

Exemplo resolvido

Sejam f(x)=sen⁡xf x igual a sen ⁡ x e g(x)=cos⁡xg x igual a cosseno ⁡ x. a) Calcula f(17π2)+g(−5π)f 17 pi sobre 2 mais g menos 5 pi. b) Determina o contradomínio de h(x)=3cos⁡x−1h x igual a 3 cosseno ⁡ x menos 1.

  1. Decompõe o ângulo do seno

    Como 17π2=8π+π217 pi sobre 2 igual a 8 pi mais pi sobre 2, tem-se quatro voltas completas (4×2π=8π4 vezes 2 pi igual a 8 pi) mais π2pi sobre 2.

    17π2=4⋅2π+π217 pi sobre 2 igual a 4 vezes 2 pi mais pi sobre 2
  2. Aplica a periodicidade ao seno

    Retirando as voltas completas, o valor não muda.

    sen⁡(17π2)=sen⁡(π2)=1sen ⁡ 17 pi sobre 2 igual a sen ⁡ pi sobre 2 igual a 1
  3. Usa a paridade e a periodicidade do cosseno

    O cosseno é par, logo cos⁡(−5π)=cos⁡(5π)cosseno ⁡ menos 5 pi igual a cosseno ⁡ 5 pi. Como 5π=2⋅2π+π5 pi igual a 2 vezes 2 pi mais pi, vem cos⁡(5π)=cos⁡πcosseno ⁡ 5 pi igual a cosseno ⁡ pi.

    cos⁡(−5π)=cos⁡(5π)=cos⁡π=−1cosseno ⁡ menos 5 pi igual a cosseno ⁡ 5 pi igual a cosseno ⁡ pi igual a menos 1
  4. Soma os dois valores

    Substituindo os resultados dos passos 2 e 3.

    f(17π2)+g(−5π)=1+(−1)=0f 17 pi sobre 2 mais g menos 5 pi igual a 1 mais menos 1 igual a 0
  5. Parte dos limites do cosseno

    Para todo o xx, o cosseno está entre −1menos 1 e 11.

    −1≤cos⁡x≤1menos 1 menor ou igual a cosseno ⁡ x menor ou igual a 1
  6. Multiplica por 3 e subtrai 1

    Multiplicar por 3>03 maior que 0 mantém o sentido das desigualdades. Depois subtrai-se 11 aos três membros.

    −3≤3cos⁡x≤3  ⇒  −4≤3cos⁡x−1≤2menos 3 menor ou igual a 3 cosseno ⁡ x menor ou igual a 3 implica menos 4 menor ou igual a 3 cosseno ⁡ x menos 1 menor ou igual a 2

Resposta: a) 00. b) Dh′=[−4;2]D h elevado a linha igual a menos 4 ; 2. Verificação: com cos⁡x=1cosseno ⁡ x igual a 1 obtém-se h=2h igual a 2 e com cos⁡x=−1cosseno ⁡ x igual a menos 1 obtém-se h=−4h igual a menos 4.

Erros comuns

  • Dizer que o período do seno e do cosseno é πpi. — Em πpi o seno muda de sinal: sen⁡(x+π)=−sen⁡xsen ⁡ x mais pi igual a menos sen ⁡ x. Só uma volta completa devolve o mesmo valor. Correcto: O período é 2π2 pi: sen⁡(x+2π)=sen⁡xsen ⁡ x mais 2 pi igual a sen ⁡ x e cos⁡(x+2π)=cos⁡xcosseno ⁡ x mais 2 pi igual a cosseno ⁡ x.
  • Escrever sen⁡(−x)=sen⁡xsen ⁡ menos x igual a sen ⁡ x e cos⁡(−x)=−cos⁡xcosseno ⁡ menos x igual a menos cosseno ⁡ x. — Trocam-se as paridades. O seno depende da ordenada, que muda de sinal com −xmenos x, e o cosseno depende da abcissa, que não muda. Correcto: sen⁡(−x)=−sen⁡xsen ⁡ menos x igual a menos sen ⁡ x (ímpar) e cos⁡(−x)=cos⁡xcosseno ⁡ menos x igual a cosseno ⁡ x (par).
  • Escrever o contradomínio de sen⁡xsen ⁡ x como ]−1;1[menos 1 ; 1 ou como RR. — Os valores 11 e −1menos 1 são atingidos (por exemplo sen⁡π2=1sen ⁡ pi sobre 2 igual a 1), e nunca se passa de 11 nem de −1menos 1. Correcto: D′=[−1;1]D linha igual a menos 1 ; 1, com extremos incluídos.
  • Trocar os zeros: dizer que cos⁡x=0cosseno ⁡ x igual a 0 para x=kπx igual a k pi. — Em x=kπx igual a k pi o ponto do círculo está sobre o eixo das abcissas, onde o cosseno vale ±1mais ou menos 1 e o seno é zero. Correcto: sen⁡x=0sen ⁡ x igual a 0 em x=kπx igual a k pi e cos⁡x=0cosseno ⁡ x igual a 0 em x=π2+kπx igual a pi sobre 2 mais k pi, com k∈Zk pertence a Z.

Mini-exercícios

  1. Qual é o contradomínio da função y=sen⁡xy igual a sen ⁡ x?

    1. [0;1]0 ; 1
    2. ]−1;1[menos 1 ; 1
    3. [−1;1]menos 1 ; 1
    4. RR
    Ver resposta

    C — O seno é a ordenada de um ponto do círculo de raio 1 e atinge os valores −1menos 1 e 11. Logo, D′=[−1;1]D linha igual a menos 1 ; 1.

  2. O valor de sen⁡(9π2)sen ⁡ 9 pi sobre 2 é:

    1. 11
    2. 00
    3. −1menos 1
    4. 929 sobre 2
    Ver resposta

    A — 9π2=4π+π29 pi sobre 2 igual a 4 pi mais pi sobre 2, ou seja, duas voltas completas mais π2pi sobre 2. Então sen⁡9π2=sen⁡π2=1sen ⁡ 9 pi sobre 2 igual a sen ⁡ pi sobre 2 igual a 1.

  3. No intervalo [0;2π]0 ; 2 pi, os zeros da função y=cos⁡xy igual a cosseno ⁡ x são:

    1. 00, πpi e 2π2 pi
    2. apenas π2pi sobre 2
    3. 00 e 2π2 pi
    4. π2pi sobre 2 e 3π23 pi sobre 2
    Ver resposta

    D — cos⁡x=0cosseno ⁡ x igual a 0 quando x=π2+kπx igual a pi sobre 2 mais k pi. Em [0;2π]0 ; 2 pi isso dá π2pi sobre 2 (k=0k igual a 0) e 3π23 pi sobre 2 (k=1k igual a 1).

  4. O contradomínio da função y=5+2cos⁡xy igual a 5 mais 2 cosseno ⁡ x é:

    1. [3;5]3 ; 5
    2. [3;7]3 ; 7
    3. [5;7]5 ; 7
    4. [−1;1]menos 1 ; 1
    Ver resposta

    B — De −1≤cos⁡x≤1menos 1 menor ou igual a cosseno ⁡ x menor ou igual a 1 vem −2≤2cos⁡x≤2menos 2 menor ou igual a 2 cosseno ⁡ x menor ou igual a 2 e, somando 55, 3≤y≤73 menor ou igual a y menor ou igual a 7. Logo, D′=[3;7]D linha igual a 3 ; 7.

  5. Sabendo que sen⁡π6=12sen ⁡ pi sobre 6 igual a 1 sobre 2, o valor de sen⁡(−π6)sen ⁡ menos pi sobre 6 é:

    1. 121 sobre 2
    2. 32raiz quadrada de 3 sobre 2
    3. −12menos 1 sobre 2
    4. −32menos raiz quadrada de 3 sobre 2
    Ver resposta

    C — O seno é função ímpar: sen⁡(−x)=−sen⁡xsen ⁡ menos x igual a menos sen ⁡ x. Então sen⁡(−π6)=−12sen ⁡ menos pi sobre 6 igual a menos 1 sobre 2.

Fontes e licença

  • Programa de Matematica ES 2o Ciclo (11a-12a) INDE/MEC 2026, p. 68
  • Pre-calculo: Um Livro Colaborativo (REAMAT/UFRGS), p. 192
  • PESD modulo Matemática: Matematica5-2o-Ciclo.pdf, p. 125
  • Cabo Verde - Manual de Matematica 11o ano (CVM11), p. 59
  • OpenStax Algebra and Trigonometry 2e, p. 754
  • Livro Aberto de Matematica (IMPA/OBMEP) - Funções Trigonométricas (aluno), p. 50

Adaptado de «Pre-calculo: Um Livro Colaborativo (REAMAT/UFRGS)», REAMAT - UFRGS (IME), CC BY-SA 4.0 (p. 192). Alterações: tradução e adaptação para pt-MZ, reorganização e exemplos novos.

Licença CC BY-SA 4.0.

Experimenta

Círculo trigonométricoArrasta o ângulo e vê seno, cosseno e tangente no círculo e nos gráficos; valores exactos e redução ao 1.º quadrante.

Ângulo de 30 graus, no 1.º quadrante. Seno 0,5, cosseno 0,866, tangente 0,577. Ângulo de referência 30 graus.

Questões de exame com este conceito

13 questões de exame usam este conceito.

Próximos conceitos

Equações trigonométricasFunções tangente e cotangenteFunções y = A sen(ax+b)+B e y = A cos(ax+b)+BLimite notável sen x / x

Fontes

Licença: CC BY-SA 4.0